Udar mózgu u seniorów. Po czym go rozpoznać i jak zareagować, gdy liczy się każda minuta

Czym jest udar i dlaczego dotyczy zwłaszcza seniorów

Udar mózgu to nagłe zaburzenie krążenia krwi w części mózgu. Komórki nerwowe pozbawione tlenu zaczynają obumierać już po kilku minutach. W około 8 na 10 przypadków przyczyną jest zatkanie naczynia przez skrzeplinę lub blaszkę miażdżycową – mówimy wtedy o udarze niedokrwiennym. Rzadziej dochodzi do pęknięcia naczynia i wylewu krwi do mózgu, czyli udaru krwotocznego.

Według Światowej Organizacji Udarowej udar jest drugą najczęstszą przyczyną zgonów na świecie i jedną z głównych przyczyn trwałej niepełnosprawności. Ryzyko rośnie z wiekiem, bo z latami przybywa chorób, które uszkadzają naczynia: nadciśnienia tętniczego, cukrzycy, podwyższonego cholesterolu i migotania przedsionków. Dlatego seniorzy i ich bliscy powinni znać objawy udaru tak dobrze jak numer alarmowy.

Jak rozpoznać udar? Zapamiętaj słowo UDAR

Objawy udaru pojawiają się nagle – w ciągu sekund lub minut. Nie zawsze występują wszystkie naraz, czasem wystarczy jeden. Pomaga prosty skrót UDAR:

• U – usta.

Poproś, by osoba się uśmiechnęła. Kącik ust po jednej stronie opada, twarz wygląda niesymetrycznie.

• D – dłoń.

Poproś o uniesienie obu rąk przed siebie. Jedna ręka opada albo nie da się jej podnieść. Może też pojawić się drętwienie lub osłabienie nogi po jednej stronie ciała.

• A – artykulacja.

Mowa jest bełkotliwa, niewyraźna. Chory nie może znaleźć słów albo nie rozumie, co się do niego mówi.

• R – rozmazane widzenie.

Nagle pojawia się podwójne widzenie, zamazany obraz lub utrata widzenia w jednym oku.

W wielu krajach używa się podobnego skrótu FAST (twarz, ręka, mowa, czas). Jego ostatnia litera przypomina o najważniejszym: czasie.

Mniej oczywiste objawy u osób starszych

U seniorów udar nie zawsze wygląda „podręcznikowo”. Niepokój powinny wzbudzić także:

• nagłe splątanie, dezorientacja, kłopot z rozpoznaniem bliskich lub miejsca,
• nagłe zawroty głowy z utratą równowagi, chwiejny chód, niewyjaśniony upadek,
• bardzo silny, nagły ból głowy, „najgorszy w życiu” – zwłaszcza z wymiotami (może wskazywać na udar krwotoczny),
• nagłe trudności z połykaniem,
• nagła senność lub utrata przytomności.

Takie sygnały łatwo zrzucić na zmęczenie, wiek, ciśnienie czy „gorszy dzień”. Jeśli pojawiły się nagle i nie ma dla nich innego jasnego wyjaśnienia, trzeba myśleć o udarze. Udar zdarza się też w nocy. Gdy senior budzi się z niedowładem lub zaburzeniami mowy, ważne jest, kiedy ostatni raz widziano go w pełni sprawnego.

Objawy minęły? To nadal alarm

Czasem objawy ustępują po kilku czy kilkunastu minutach. Może to być przemijający napad niedokrwienny (TIA), nazywany potocznie miniudarem. To nie jest fałszywy alarm, ale poważne ostrzeżenie: po TIA ryzyko pełnoobjawowego udaru jest wyraźnie zwiększone, zwłaszcza w pierwszych dniach. Serwis pacjent.gov.pl przypomina, by wzywać pomoc nawet wtedy, gdy objawy pojawiają się i znikają.

Co robić krok po kroku

1. Od razu dzwoń pod 112 lub 999. Powiedz wprost: „podejrzewam udar”. Nie dzwoń najpierw do rodziny ani do przychodni.

2. Zapamiętaj godzinę. Zanotuj, kiedy pojawiły się pierwsze objawy albo kiedy ostatni raz widziano chorego bez nich. Od tego zależy, jakie leczenie będzie możliwe.

3. Zapewnij bezpieczeństwo. Posadź lub połóż chorego, by nie upadł. Poluzuj kołnierzyk czy pasek. Jeśli traci przytomność, ale oddycha, ułóż go w pozycji bocznej bezpiecznej.

4. Obserwuj oddech. Jeśli chory przestanie oddychać, rozpocznij resuscytację i postępuj zgodnie z poleceniami dyspozytora.

5. Przygotuj informacje dla ratowników. Lista przyjmowanych leków (zwłaszcza przeciwzakrzepowych), wypisy ze szpitala, choroby przewlekłe. Otwórz drzwi, zamknij zwierzęta.

Pomocna może być bezpłatna aplikacja mojeIKP, w której znajdziesz instrukcje, jak udzielić pierwszej pomocy przy podejrzeniu udaru.

Czego nie robić

• Nie czekaj, „aż przejdzie”. Nie kładź chorego spać, by odpoczął.
• Nie podawaj jedzenia, picia ani leków, także aspiryny czy tabletki na ciśnienie. Chory może mieć zaburzenia połykania i się zakrztusić. Bez badania obrazowego nie wiadomo też, czy to udar niedokrwienny, czy krwotoczny, a od tego zależy leczenie.
• Nie wieź chorego samodzielnie. Karetka zabierze go do szpitala z oddziałem udarowym, a ratownicy mogą powiadomić szpital wcześniej.

Dlaczego liczy się czas

W udarze niedokrwiennym można przywrócić przepływ krwi w zatkanym naczyniu. Leczenie trombolityczne, czyli dożylne podanie leku rozpuszczającego skrzeplinę, jest możliwe zwykle do 4,5 godziny od pierwszych objawów. U części chorych stosuje się też trombektomię mechaniczną – usunięcie skrzepliny przez cewnik wprowadzony do naczynia. W wybranych przypadkach wykonuje się ją nawet kilkanaście godzin po zachorowaniu. Każde opóźnienie oznacza jednak, że więcej komórek mózgu ginie bezpowrotnie. Wiek sam w sobie nie wyklucza leczenia.

Jak zmniejszyć ryzyko udaru

Większości udarów można zapobiec, kontrolując czynniki ryzyka:

• regularnie mierz ciśnienie tętnicze i przyjmuj zalecone leki,
• kontroluj poziom cukru i cholesterolu,
• zgłoś lekarzowi nierówne bicie serca – migotanie przedsionków łatwo przeoczyć, a znacząco zwiększa ryzyko udaru,
• nie pal, ogranicz alkohol, ruszaj się codziennie, choćby na spacerze,
• jedz więcej warzyw, a mniej soli (pomocna jest dieta DASH; bezpłatne jadłospisy znajdziesz w serwisie diety.nfz.gov.pl).

NFZ prowadzi też Program profilaktyki udarów dla osób z czynnikami ryzyka. Warto zapytać o niego lekarza rodzinnego.

Udar to stan nagły, w którym decydują minuty. Opadający kącik ust, słabnąca ręka, bełkotliwa mowa czy nagłe zaburzenia widzenia to sygnał, by natychmiast dzwonić pod 112 lub 999 – nawet jeśli objawy szybko minęły. U seniorów udar może objawić się także nagłym splątaniem, zawrotami głowy czy upadkiem. Czekając na karetkę, nie podawaj choremu jedzenia, picia ani leków i zapamiętaj godzinę pojawienia się objawów. Regularna kontrola ciśnienia, cukru, cholesterolu i rytmu serca to najlepszy sposób, by udarowi zapobiec.

Bibliografia

1. Feigin V.L., Brainin M., Norrving B. i wsp. World Stroke Organization: Global Stroke Fact Sheet 2025. Int J Stroke. 2025;20(2):132–144. doi: 10.1177/17474930241308142. PubMed

2. Błażejewska-Hyżorek B., Czernuszenko A., Członkowska A. i wsp. Wytyczne postępowania w udarze mózgu. Polski Przegląd Neurologiczny. 2019;15(Supl. A).

3. Pacjent.gov.pl (Centrum e-Zdrowia). Niespodziewany udar. pacjent.gov.pl

4. Pacjent.gov.pl. Reaguj z aplikacją mojeIKP. pacjent.gov.pl

5. Pacjent.gov.pl. Program profilaktyki udarów. pacjent.gov.pl

6. Narodowy Fundusz Zdrowia, Akademia NFZ. Rozpoznaj udar – uratuj życie (ulotka). akademia.nfz.gov.pl

7. Narodowy Fundusz Zdrowia. Środa z profilaktyką: udar mózgu (ulotka). akademia.nfz.gov.pl