Druk 3D zmienia chirurgię — jak nowoczesne technologie ratują wygląd i funkcje twarzy po raku skóry

Rak podstawnokomórkowy — najczęstszy nowotwór skóry

Rak podstawnokomórkowy to najczęściej występujący nowotwór skóry na świecie — w ciągu całego życia dotyczy około 20% populacji rasy kaukaskiej. W znakomitej większości pojawia się na twarzy: nosie, policzkach, czole, powiekach czy uszach. Powstaje z komórek podstawnych naskórka, czyli najgłębszej warstwy skóry. Głównym czynnikiem ryzyka jest długotrwałe narażenie na promieniowanie ultrafioletowe (UV), dlatego seniorzy — którzy spędzili wiele lat na słońcu — stanowią grupę wysokiego ryzyka.

Dobra wiadomość jest taka, że rak podstawnokomórkowy praktycznie nie daje przerzutów do innych narządów. Problem pojawia się jednak, gdy nowotwór nie zostanie wcześnie rozpoznany i poddany leczeniu. Może wtedy naciekać głębsze warstwy tkanek, niszcząc tkankę kostną, mięśniową, a nawet kości oczodołu. W takich przypadkach zwykłe chirurgiczne wycięcie nie wystarczy — potrzebna jest zaawansowana rekonstrukcja.

Wielkość ubytku określa metodę leczenia

Chirurgia pozostaje najskuteczniejszą metodą leczenia raka podstawnokomórkowego. Zasada jest prosta: należy usunąć nowotwór z marginesem zdrowych tkanek, aby całkowicie wyeliminować chorobę. W przypadku nowotworów w obrębie twarzy, zwłaszcza zaawansowanych, oznacza to często znaczny ubytek kości i tkanek miękkich.

Przy małych zmianach wystarczy proste wycięcie i założenie szwów. Jednak w rozleglejszych przypadkach — gdy zmiana naciekła na kości oczodołu, zatoki szczękowe lub inne struktury — zwyczajne zszycie tkanek nie zadziała. Chirurdzy muszą czasami odtworzyć całe fragmenty czaszki i twarzy. Tu właśnie z pomocą przychodzą nowoczesne technologie.

Druk 3D: od tomografii do implantu

Nowoczesna rekonstrukcja twarzy zaczyna się jeszcze przed wejściem na salę operacyjną — od skanowania pacjenta za pomocą tomografii komputerowej (TK). Badanie to dostarcza bardzo dokładnych, trójwymiarowych informacji o anatomii całej twarzy pacjenta.

Obrazy z tomografii trafiają do specjalistycznego oprogramowania, które tworzy wirtualny model twarzy — dokładną „mapę” kości, ścięgien, naczyń krwionośnych i nerwów. Na tym wirtualnym modelu chirurg może zaplanować, gdzie dokładnie zostaną poprowadzone cięcia, jak duży fragment kości trzeba usunąć i co należy odtworzyć.

Następnie, na podstawie tego planu, nowoczesne drukarki 3D wytwarzają fizyczne implanty — plastikowe lub metalowe (zazwyczaj tytanowe) reprodukcje brakujących fragmentów kości. Implant jest wykonywany w technologii CAD/CAM (komputerowe wspomaganie projektowania i wytwarzania), co oznacza, że jego kształt jest idealnie dopasowany do defektu u konkretnego pacjenta. Nie jest to „typowy” implant z katalogu — to element wykonany specjalnie dla niego.

Takie podejście ma kilka ogromnych zalet:

• Precyzja: Implant pasuje idealnie, bez konieczności dopasowywania go bezpośrednio na sali operacyjnej.
• Skrócenie czasu operacji: Chirurg nie musi na żywo modelować implantu, co pozwala zaoszczędzić wiele godzin pracy.
• Zmniejszenie ryzyka powikłań: Krótszy czas operacji oznacza mniejsze krwawienie i niższe ryzyko powikłań infekcyjnych.
• Lepsze wyniki: Dokładna rekonstrukcja anatomii przekłada się na lepsze funkcjonowanie — na przykład na prawidłowe ustawienie oka i jego ruchomość.

Mikrochirurgia wolnych płatów — odtwarzanie tkanek miękkich

Implant z druku 3D rozwiązuje problem z kością, ale co z tkanką miękką? Skórą, mięśniami i tkanką tłuszczową, które wypełniają twarz?

W zaawansowanych przypadkach chirurdzy sięgają po technikę zwaną wolnym płatem tkankowym (ang. free flap). To skomplikowana procedura, w której pobiera się fragment tkanki z jednej części ciała — na przykład skórę i tkankę tłuszczową z przedramienia — i przeszczepia się go w miejsce ubytku na twarzy.

Kluczowe jest to, że chirurg nie tylko przeszczepia tkankę, ale również (przy użyciu mikroskopu operacyjnego) łączy drobne naczynia krwionośne pobranego płata z naczyniami w miejscu rany. To połączenie, zwane mikrozespoleniem naczyniowym, ma zaledwie kilka milimetrów średnicy. Dzięki niemu przeszczepiona tkanka pozostaje żywa, dobrze ukrwiona i naturalnie się goi.

Płat wolny pozwala chirurgowi:

• Odtworzyć zarówno kość, jak i tkankę miękką podczas jednego zabiegu.
• Przywrócić funkcje — prawidłowy ruch oka, mrużenie powiek, normalną ekspresję twarzy.
• Uzyskać naturalny wygląd — przeszczepiona tkanka z czasem włącza się w struktury otaczające.
• Wirtualne planowanie zabiegu — operacja zanim się zacznie
• Jedną z największych innowacji jest możliwość „przeprowadzenia” operacji wirtualnie, zanim chirurg w ogóle weźmie do ręki skalpel.

Posługując się trójwymiarowym modelem anatomicznym pacjenta oraz wirtualnym implantem, chirurdzy mogą zaplanować całą procedurę na komputerze. Widzą, czy implant pasuje do otaczających struktur, jak zmieni się kontur twarzy, czy będzie wystarczający dostęp do głębszych warstw oraz czy połączenia naczyniowe będą łatwe do wykonania.

Ta wirtualna „próba generalna” ma ogromne znaczenie, szczególnie gdy zabieg jest skomplikowany. Pozwala zespołowi chirurgiczno-anestezjologicznemu zaplanować każdy krok i rozwiązać potencjalne problemy, zanim pacjent trafi na salę operacyjną.

Historia pacjentki z Gliwic

Przykładem takiej transformacji jest historia 75-letniej pacjentki z Gliwic, u której rozpoznano zaawansowanego raka podstawnokomórkowego policzka, naciekającego w kierunku oczodołu. Dawniej taki przypadek oznaczałby nieuniknioną utratę oka.

Chirurdzy z Narodowego Instytutu Onkologii w Gliwicach zastosowali nowoczesne podejście:

• Wykonali tomografię i utworzyli trójwymiarowy model anatomiczny pacjentki.
• Zaprojektowali implant tytanowy do rekonstrukcji dolnej ściany oczodołu i przedniej ściany zatoki szczękowej.
• Przeprowadzili wirtualne planowanie zabiegu, aby uratować oko.
• Usunęli guza wraz z wymaganym marginesem zdrowych tkanek.
• Wszczepili implant wydrukowany w technologii 3D.
• Uzupełnili defekt tkanki miękkiej wolnym płatem z przedramienia.

Wynik: pacjentka zachowała wzrok i ruchomość oka. Twarz została prawie całkowicie zrekonstruowana — zarówno pod względem wyglądu, jak i funkcji. To dowód na to, że nawet zaawansowany nowotwór twarzy nie musi oznaczać utraty narządu wzroku czy trwałego, poważnego zniekształcenia.

Liczby i rokowania

Rak podstawnokomórkowy ma znakomite rokowania. 5-letnie przeżycie wynosi praktycznie 100% w przypadkach bez przerzutów — a te są niezwykle rzadkie (poniżej 0,1% przypadków). Problem pojawia się, gdy nowotwór nie zostanie odpowiednio wcześnie wyleczony — wznowę (nawrót w tym samym miejscu) obserwuje się u około 5-15% pacjentów, w zależności od typu nowotworu i jego lokalizacji.

Po leczeniu każdy pacjent wymaga regularnych kontroli dermatologicznych: co 4-6 miesięcy przez pierwsze 5 lat, a następnie co 6-12 miesięcy. Dodatkowo osoby, u których wystąpił już jeden rak podstawnokomórkowy, mają około 44% ryzyka rozwoju kolejnego ogniska choroby (tzw. BCC, ang. basal cell carcinoma) w ciągu 3 lat.

Dlatego profilaktyka jest absolutnie kluczowa. Obejmuje ona ochronę przed słońcem (kremy z filtrem SPF 30+, odzież ochronna), unikanie solariów i regularne badanie znamion u dermatologa.

Nowoczesne technologie — druk 3D, wirtualne planowanie zabiegów i mikrochirurgia wolnych płatów — radykalnie zmieniają oblicze chirurgii onkologicznej twarzy. To już nie jest trudny kompromis: „albo usunięcie nowotworu, albo zachowanie wyglądu”. Dziś chirurdzy mogą osiągnąć jedno i drugie. Pacjenci z zaawansowanym rakiem podstawnokomórkowym twarzy mają szansę nie tylko na całkowite wyleczenie, ale też na powrót do normalnej jakości życia, z zachowaniem wzroku, mimiki twarzy i naturalnego wyglądu. Kluczem do sukcesu pozostaje jednak wczesne rozpoznanie — dlatego każda nowa lub niepokojąca zmiana na skórze powinna być niezwłocznie zbadana przez specjalistę.

Bibliografia

• Bianchi B, Ferri A, Ferrari S, et al. (2016). Virtual Surgery Planning in Complex Craniofacial Reconstructions after Oncological Resection. Journal of Oral and Maxillofacial Surgery. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/
• Rak podstawnokomórkowy skóry — objawy, diagnostyka, leczenie. (2024). Onkonet — Polska baza wiedzy onkologicznej. https://www.onkonet.pl/
• Rak podstawnokomórkowy — rokowanie i szanse na wyleczenie. (2024). Leki.pl — Portal Poradnika Medycznego. https://leki.pl/na/rak-podstawnokomorkowy/
• Rokowanie w raku podstawnokomórkowym — prognozy i czynniki ryzyka. (2024). Leki.pl. https://leki.pl/na/rak-podstawnokomorkowy/rokowanie/
• Wykorzystanie druku 3D w medycynie — od prototypów do precyzyjnych operacji. (2024). Zortrax — Profesjonalne drukarki 3D. https://zortrax.com/pl/applications/medicine/
• Technologia 3D w chirurgii plastycznej — modelowanie, planowanie i drukowanie implantów. (2024). Czopkiewicz — Klinika Chirurgii Plastycznej. https://czopkiewicz.pl/nowoczesna-technologia-3d-w-chirurgii-plastycznej/
• Cyfrowe planowanie zabiegu chirurgicznego — wirtualna chirurgia w praktyce. (2026). Aldent — Klinika Stomatologiczna. https://aldent.lublin.pl/
• Mikrochirurgia rekonstrukcja twarzoczaszki — wolne płaty kostne i miękkotkankowe. (2025). Klinika Nieborowice. https://klinika-nieborowice.pl/mikrochirurgia-rekonstrukcja-twarzoczaszki/
• Implantologia nawigowana cyfrowo — planowanie 3D i chirurgia wirtualna. (2024). Esthetic Dental Clinic. https://edclinic.pl/implantologia-nawigowana-cyfrowo-planowanie-3d-i-chirurgia-wirtualna/