Wróć 
Swoboda testowania Swoboda testowania
Przy pomocy szeregu przepisów prawa spadkowego ustawodawca daje wyraz zasadzie możliwie pełnej realizacji woli spadkodawcy, a zasada ta jest ściśle powiązana ze swobodą testowania. Swoboda testowania to inaczej umożliwienie ukształtowania sytuacji prawnej swojego majątku na wypadek śmierci. Przepisy prawa dopuszczają modyfikację ustawowego porządku dziedziczenia tak, aby majątek po śmierci mógł trafić do konkretnych, wskazanych przez spadkodawcę osób. Powyższe jest zagwarantowane poprzez możliwość stworzenia testamentu i powołania w nim spadkobierców.
Swoboda testowania nie jest jednak w polskim prawie spadkowym zupełna i bezwzględna. Doznaje ona ograniczeń chociażby ze względu na potrzebę ochrony interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy, nawet w przypadku, gdy nie do końca jest to zgodne z wolą spadkodawcy.
Wola zmarłego a interesy osób żyjących
Przykładem instytucji mającej służyć przede wszystkich ochronie najbliższych osób rodziny zmarłego jest właśnie uregulowany przepisami Kodeksu cywilnego zachowek. Instytucja zachowku jest ustawowym ograniczeniem swobody testowania, gdyż daje określoną korzyść ze spadku osobom najbliższym spadkodawcy, pomimo jego odmiennej woli. W orzecznictwie wskazuje się jednak, iż instytucja zachowku jest uzasadniona i konieczna dla urzeczywistnienia podstawowych wartości konstytucyjnych takich jak godność, ochrona rodziny i prawo dziedziczenia.
Ustawodawca przy pomocy odpowiednich regulacji stara się zatem wypracować pewne kompromisowe rozwiązanie. Z jednej strony umożliwia rozrządzanie swoim majątkiem na wypadek śmierci, uwzględniając wolę zmarłego jako właściciela określonych składników majątku. Z drugiej zaś strony ustawodawca ma na względzie potrzebę zapewnienia ochrony najbliższych członków rodziny w przypadku, gdy spadkodawca niejako pominie ich przy rozrządzaniu swoim majątkiem. Wyważenie interesu zmarłego oraz interesów osób żyjących nie jest jednak łatwe.
Czym tak właściwie jest zachowek?
Zachowek to określona wartość, którą najbliższe osoby powinny otrzymać od spadkodawcy w postaci darowizny, powołania do spadku lub zapisu (zwykłego lub windykacyjnego), ewentualnie w postaci świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej.
Prawo do zachowku powstaje ex lege z chwilą otwarcia spadku i polega najczęściej na tym, że uprawnione osoby, które powołane byłyby do dziedziczenia z ustawy, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu, mogą żądać od spadkobiercy testamentowego wypłacenia im w pieniądzu określonej części wartości należnego im z mocy ustawy udziału spadkowego.
Prawo do zachowku przysługuje jednak również w przypadku dziedziczenia ustawowego. Będzie to miało miejsce, gdy z uwagi na dokonane przez spadkodawcę darowizny, odziedziczony przez spadkobiercę udział nie pokrywa zachowku uprawnionego.
Krąg uprawnionych
Zachowek przysługuje co do zasady zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy nabywają prawo do zachowku w tej samej kolejności, w jakiej są oni powołani do dziedziczenia z ustawy. Prawo do zachowku przysługuje zatem w pierwszej kolejności dzieciom (co do zasady również przysposobionym) i małżonkowi. W drugiej kolejności prawo do zachowku uzyskują obok małżonka wnukowie spadkodawcy, a później ewentualnie dalsi zstępni. W przypadku braku zstępnych uaktualni się zaś prawo rodziców.
Do zachowku nie są uprawnione osoby, które są wyłączone od dziedziczenia tak jakby nie żyły
w chwili otwarcia spadku, tzn. osoby, które zrzekły się dziedziczenia, zostały uznane za niegodne dziedziczenia oraz te, które odrzuciły spadek z ustawy. Ponadto, nie będą uprawnione do zachowku osoby wydziedziczone oraz małżonek wyłączony od dziedziczenia na podstawie art. 940 Kodeksu cywilnego. Nie ma prawa do zachowku małżonek pozostający w separacji, jak również osoba, która zrzekła się samego prawa do zachowku.
Co istotne, wnuk uzyska prawo do zachowku, gdy dziecko spadkodawcy umarło przed spadkodawcą, zostało uznane za niegodnego dziedziczenia, odrzuciło spadek z ustawy lub zawarło umowę zrzeczenia się dziedziczenia, której skutki nie rozciągają się na zstępnych. Nie ma natomiast prawa do zachowku wnuk, gdy rodzic tego wnuka zrzekł się tylko prawa do zachowku. Nie ma też prawa do zachowku wnuk, którego rodzic został wyłączony od dziedziczenia testamentem negatywnym, czyli takim, w którym spadkodawca wyłącza określone osoby od dziedziczenia, nie powołując przy tym do spadku innego spadkobiercy. Jeżeli zstępny spadkodawcy został wydziedziczony, uprawnienie do zachowku przysługuje jego zstępnym na podstawie art. 1011 Kodeksu cywilnego.
Jak się ubiegać?
Jeśli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Aby uzyskać zachowek, konieczne jest zatem podjęcie przez osobę uprawnioną konkretnych działań. Można to uczynić poprzez pisemne wezwanie do zapłaty skierowane do jednego lub wszystkich spadkobierców. Gdy wezwanie nie przyniesie oczekiwanych rezultatów, istnieje oczywiście możliwość skierowania sprawy na drogę sądową.
Co istotne, roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.
Jaka jest wysokość zachowku? O jakie kwoty mogą ubiegać się osoby najbliższe spadkodawcy, które nie otrzymały oczekiwanego majątku? O tym już w następnym artykule.
