Polipragmazja u seniorów – jak nadmiar leków może zaszkodzić zdrowiu?

Czym jest polipragmazja?

Polipragmazja występuje, gdy pacjent przyjmuje wiele leków jednocześnie – zazwyczaj pięć lub więcej. W praktyce istotniejsze od samej liczby leków jest to, czy wszystkie są niezbędne, bezpieczne i odpowiednio skoordynowane.

- Zjawisko to szczególnie często dotyka seniorów, bo z powodu chorób przewlekłych leczą się oni u wielu specjalistów równocześnie, często bez ogólnej koordynacji terapii” – podkreśla Adam Zgliński, geriatra.

U osób starszych organizm inaczej metabolizuje leki, a ich działanie bywa silniejsze i mniej przewidywalne. Skutkiem może być wzrost ryzyka działań niepożądanych, które utrudniają codzienne funkcjonowanie.

- Nierzadko działania uboczne są mylnie interpretowane jako nowe choroby, co prowadzi do włączania kolejnych leków i dalszego pogorszenia stanu zdrowia. Taki przebieg wydarzeń można śmiało nazwać błędnym kołem - wyjaśnia lekarz.

Jakie problemy zdrowotne mogą wynikać z nadmiaru leków?

Stosowanie wielu leków jednocześnie zwiększa ryzyko:

• zawrotów głowy i upadków,
• zaburzeń świadomości, splątania, pogorszenia pamięci,
• osłabienia, senności lub nadmiernego pobudzenia,
• zaburzeń rytmu serca,
• krwawień, zwłaszcza z przewodu pokarmowego,
• niewydolności nerek lub wątroby,
• problemów żołądkowo-jelitowych, takich jak brak apetytu, nudności, zaparcia czy biegunki.

Leki najczęściej wchodzące w niebezpieczne interakcje

Seniorzy powinni szczególnie uważać na leki działające na ośrodkowy układ nerwowy: nasenne, uspokajające i przeciwlękowe.

- U osób starszych szczególnie problematyczne są interakcje między lekami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy. Należą do nich leki nasenne, uspokajające oraz przeciwlękowe – mówi ekspert.

Benzodiazepiny w połączeniu z innymi lekami mogą powodować senność, zaburzenia równowagi i splątanie, zwiększając ryzyko upadków i złamań. Podobne zagrożenia dotyczą niektórych leków przeciwdepresyjnych i przeciwpsychotycznych.

Niebezpieczne mogą być także leki przeciwbólowe, w tym niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ), które w połączeniu z lekami na nadciśnienie, moczopędnymi lub przeciwzakrzepowymi zwiększają ryzyko problemów z nerkami, krwawień i zaburzeń elektrolitowych.

- Stosowane razem z lekami na nadciśnienie, lekami moczopędnymi czy przeciwzakrzepowymi mogą zwiększać ryzyko uszkodzenia nerek, krwawień z przewodu pokarmowego oraz zaburzeń elektrolitowych – przestrzega Adam Zgliński.

Również leki sercowo-naczyniowe wymagają ostrożności. Ich wzajemne oddziaływanie może powodować nadmierny spadek ciśnienia, omdlenia, zaburzenia rytmu serca lub krwawienia, zwłaszcza jeśli pacjent przyjmuje suplementy lub leki dostępne bez recepty.

- Wówczas ciśnienie krwi może spaść poniżej normy fizjologicznej, nasilają się objawy ze strony układu krążenia a krzepliwość krwi ulega zaburzeniu – dodaje.

Leki przeciwcukrzycowe także mogą wchodzić w niebezpieczne interakcje, zwiększając ryzyko hipoglikemii. Suplementy, preparaty ziołowe i naturalne środki stosowane bez wiedzy lekarza również mogą wpływać na metabolizm leków i nasilać ich skutki uboczne.

Objawy alarmowe

Senior lub jego opiekun powinni zwrócić uwagę na:

• nagłe pogorszenie sprawności lub samodzielności,
• częstsze upadki,
• dezorientację i problemy z koncentracją,
• nadmierną senność w ciągu dnia,
• pojawienie się nowych dolegliwości po włączeniu kolejnego leku,
• trudności z przyjmowaniem leków zgodnie z zaleceniami.

- Każda nagła zmiana funkcjonowania osoby starszej powinna skłaniać do analizy stosowanej farmakoterapii -  radzi lekarz.

Jak geriatria przeciwdziała polipragmazji?

W praktyce geriatrycznej stosuje się m.in.:

• regularny przegląd wszystkich leków (tzw. medication review),
• ocenę, które leki są naprawdę niezbędne,
• uproszczenie schematów dawkowania,
• zasadę „start low, go slow” – czyli zaczynanie od małych dawek i stopniowe zwiększanie,
• odstawianie leków o niekorzystnym profilu bezpieczeństwa,
• ocenę celów leczenia, jakości życia i rokowania.

- Celem nie jest ‚leczenie wszystkiego’, ale leczenie bezpieczne. Takie podejście wymaga namysłu i spojrzenia na pacjenta z troską o jego dobrostan - podkreśla Adam Zgliński.

Współpraca seniora z lekarzem

Bezpieczna terapia wymaga stałej komunikacji z lekarzem. Warto:

• przynosić aktualną listę wszystkich przyjmowanych leków i suplementów,
• zgłaszać wszelkie działania niepożądane,
• nie stosować nowych leków bez konsultacji,
• pytać o zasadność dalszego przyjmowania leków,
• unikać samodzielnego odstawiania preparatów.

- Polipragmazja w żadnym wypadku nie powinna być postrzegana przez pryzmat winy pacjenta. Jest to przecież konsekwencja leczenia wielu jego chorób jednocześnie. Bezpieczeństwo terapii powinno być stawiane bardzo wysoko w hierarchii celów – zarówno lekarza, jak i opiekuna seniora i oczywiście samego pacjenta. Dlatego ich świadoma współpraca będzie kluczem do skutecznej terapii – podsumowuje geriatra.