Lawenda od grządki po kuchnię – wszystko, co warto o niej wiedzieć

Lawenda – roślina o wielu obliczach

Lawenda (Lavandula) to wieloletnia, wiecznie zielona krzewinka z rodziny jasnotowatych, pochodząca znad Morza Śródziemnego. W polskich warunkach najlepiej sprawdza się lawenda wąskolistna (Lavandula angustifolia), zwana też lekarską. To właśnie ona jest najbardziej mrozoodporna i najczęściej wykorzystywana w ziołolecznictwie oraz kosmetyce.Co ciekawe, słynne fioletowe pola Prowansji to zwykle nie lawenda wąskolistna, lecz lawandyna (Lavandula ×intermedia 'Grosso') – mieszaniec lawendy wąskolistnej z szerokolistną, o mniej subtelnym zapachu z domieszką kamfory, wykorzystywany głównie w przemyśle detergentowym.  Zainteresowanie uprawą lawendy w Polsce rośnie, m.in. w związku z ocieplaniem klimatu, długim kwitnieniem od czerwca do października oraz szerokim zastosowaniem tej rośliny w wielu branżach – ogrodniczej, kosmetycznej, spożywczej, medycznej i florystycznej.  

Jak uprawiać lawendę – słońce i suchy grunt

Lawenda kocha ciepło i słońce. Bezwzględnie wymaga pełnego słońca – minimum 6-8 godzin dziennie.  Najlepiej posadzić ją od strony południowej lub zachodniej, w miejscu przewiewnym. Według ekspertów Centrum Doradztwa Rolniczego lawenda preferuje gleby lekkie, dobrze przepuszczalne i umiarkowanie żyzne, a idealne warunki to miejsca ciepłe i słoneczne, z minimalnym ryzykiem przymrozków.  

Kluczowa jest gleba

Lawenda źle znosi wilgoć, a nadmiar wody prowadzi do gnicia korzeni. Najważniejsze zasady uprawy to:

• Gleba przepuszczalna – piaszczysto-żwirowa, o odczynie pH od 6,5 do 8,0; ciężką, gliniastą ziemię rozluźnij piaskiem.
• Sadzenie – wiosną (kwiecień–maj) lub jesienią (wrzesień), z odstępem 30–40 cm między roślinami.
• Podlewanie – umiarkowane; dojrzałe krzewy praktycznie nie wymagają podlewania poza suszą.
• Nawożenie – oszczędne; unikaj nadmiaru azotu, bo osłabia kwitnienie.
• Cięcie – dwa razy w roku, co zapobiega drewnieniu i pobudza kwitnienie.
• Zimowanie – odmiany wąskolistne są mrozoodporne, ale w chłodnych regionach warto je okryć agrowłókniną lub gałązkami iglaków.

Popularne odmiany lawendy wąskolistnej

Do uprawy w Polsce najlepiej wybierać sprawdzone, niskie i mrozoodporne odmiany:

• 'Munstead' – niska, wcześnie kwitnąca, dobrze znosi uprawę w doniczce.
• 'Hidcote Blue' – intensywnie fioletowe kwiaty, zwarty pokrój, ceniona na rabaty.
• 'Blue Scent' i 'Folgate' – aromatyczne, chętnie sadzone na plantacjach.

Rozmnażanie lawendy

Lawendę można rozmnażać na kilka sposobów. Najłatwiejsze są sadzonki i odkłady. Nasiona lawendy najlepiej kiełkują po zadziałaniu niskiej temperatury, dlatego wysiewa się je jesienią wprost do gruntu albo wczesną wiosną po stratyfikacji, czyli chłodzeniu.  Przy rozmnażaniu przez odkłady wystarczy wiosną przygiąć najniższe pędy do ziemi, przymocować je i przysypać żyzną glebą – z czasem wypuszczą własne korzenie. 

Kiedy i jak zbierać lawendę

Główne kwitnienie przypada na okres od końca czerwca do sierpnia. Kwiaty zbieraj wczesnym rankiem, gdy obeschnie już rosa, ale słońce nie jest jeszcze mocne – wtedy aromat jest najintensywniejszy. Najlepszy moment to początek kwitnienia, gdy część kwiatków na kłosie dopiero się otwiera. Ścięte pędy zwiąż w pęczki i powieś kwiatostanami w dół w ciemnym, przewiewnym miejscu. Wysuszony susz przechowuj w szczelnych pojemnikach z datą zbioru.Lawenda dla pszczół i owadów

Lawenda to cenna roślina miododajna. Jej kwiaty dają obfity nektar, z którego wytwarza się wysokiej jakości miód lawendowy.  Jednocześnie jej zapach odstrasza komary, mole i mszyce, dlatego warto sadzić ją w pobliżu miejsc wypoczynku, a suszem wypełniać woreczki chroniące ubrania w szafie.

Właściwości lawendy dla zdrowia – co mówią badania

Lawenda ma ugruntowaną pozycję w europejskim ziołolecznictwie. Europejska Agencja Leków (EMA) uznaje olejek lawendowy za tradycyjny produkt leczniczy stosowany w łagodzeniu objawów stresu psychicznego, wyczerpania oraz jako wsparcie snu. Choć olejek lawendowy wykazał możliwy wpływ na lęk, stres i bezsenność, liczba pacjentów w badaniach była zbyt mała, aby jednoznacznie potwierdzić ten efekt  – dlatego wnioski EMA opierają się głównie na długiej tradycji stosowania. Więcej dowodów przyniosły badania nad standaryzowanym preparatem doustnym Silexan. W dużym badaniu Kaspera i współpracowników (2014, 539 uczestników) wykazano jego przewagę nad placebo i porównywalność z paroksetyną w ciągu 10 tygodni.  Co istotne, Silexan nie powoduje sedacji, zaburzeń poznawczych ani uzależnienia, co odróżnia go od benzodiazepin.  Za działanie odpowiadają głównie związki linalol i octan linalilu. Badania laboratoryjne pokazały też, że olejek lawendowy i jego składniki wykazują powinowactwo do receptora NMDA oraz transportera serotoniny (SERT).  

Warto pamiętać, że lawenda nie zastępuje leczenia. W razie utrzymującego się lęku, bezsenności czy obniżonego nastroju skonsultuj się z lekarzem.

Kiedy zachować ostrożność

Lawenda jest dobrze tolerowana przez większość osób, ale nie jest całkowicie obojętna. Możliwe działania niepożądane to głównie bóle głowy, zaparcia i poprawa apetytu, a stosowanie na skórę może powodować reakcje alergiczne i miejscowe zaczerwienienie.  Szczególną ostrożność powinny zachować osoby przyjmujące środki o działaniu nasennym oraz lit, ze względu na możliwy efekt toksyczny.  Bezpieczeństwo stosowania u kobiet w ciąży nie zostało dostatecznie zbadane, dlatego warto skonsultować je z lekarzem. 

W Prowansji lawenda od wieków jest przyprawą – wchodzi w skład mieszanki „zioła prowansalskie” i doprawia potrawy mięsne oraz rybne. Zasuszone kwiaty lawendy mają słodki smak z lekko cytrusowo-kwiatową nutą.  W domowej kuchni sprawdza się przede wszystkim w deserach: ciastach, lodach, syropach i cukrze aromatyzowanym. Stosuj ją oszczędnie, bo w nadmiarze staje się gorzka i mydlana w smaku. Do celów kulinarnych używaj wyłącznie lawendy z upraw wolnych od oprysków.

Podsumowanie

Lawenda to roślina wyjątkowo wdzięczna – piękna, pachnąca i wielofunkcyjna. W ogrodzie potrzebuje głównie słońca i przepuszczalnej gleby, a odwdzięcza się latami obfitego kwitnienia. Jej działanie uspokajające ma oparcie zarówno w wielowiekowej tradycji, jak i w nowszych badaniach klinicznych, choć naukowcy podkreślają potrzebę dalszych analiz. W kuchni dodaje potrawom niepowtarzalnego aromatu, a pszczołom zapewnia cenny nektar. To dobry przykład rośliny, która łączy przyjemność z pożytkiem.

Bibliografia

European Medicines Agency (EMA), Lavandulae aetheroleum – herbal medicinal product summary, ema.europa.eu, 2014. https://www.ema.europa.eu/en/medicines/herbal/lavandulae-aetheroleum

Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC/EMA), Assessment report on Lavandula angustifolia Mill., aetheroleum and flos (EMA/HMPC/143183/2010), ema.europa.eu. https://www.ema.europa.eu/en/documents/herbal-report/draft-assessment-report-lavandula-angustifolia-mill-aetheroleum-and-lavandula-angustifolia-mill-flos_en.pdf

López V. i in., Exploring Pharmacological Mechanisms of Lavender (Lavandula angustifolia) Essential Oil on Central Nervous System Targets, Frontiers in Pharmacology, 2017. https://www.frontiersin.org/journals/pharmacology/articles/10.3389/fphar.2017.00280/full

Donelli D. i in., Effects of lavender on anxiety: A systematic review and meta-analysis, Phytomedicine (ScienceDirect), 2019. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0944711319303411

Kasper S. i in., Lavender oil preparation Silexan is effective in mild-to-moderate major depression: a randomized, placebo- and reference-controlled trial, European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience, 2014.

Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, Uprawa i przetwórstwo lawendy, cdr.gov.pl, 2022. https://www.cdr.gov.pl/images/Brwinow/wydawnictwa/2022/Uprawa_przetworstwo_lawendy.pdf

Rogacz M., Lawenda – ekologiczna uprawa, odmiany i zabiegi pielęgnacyjne, Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Karniowicach (MODR), modr.pl. https://modr.pl/sites/default/files/brochures/m.rogacz_lawenda_-_ekologiczna_uprawa_odmiany_i_zabiegi_pielegnacyjne.pdf