Wróć 
Agnieszka Żmiejko 
Czym jest demencja starcza? Czym jest demencja starcza?
Określenie „demencja starcza” jest powszechnie stosowane w języku potocznym, jednak nie oznacza jednej, konkretnej choroby. Współcześnie częściej używa się określenia „otępienie”, które opisuje zespół objawów związanych z postępującym pogorszeniem funkcjonowania poznawczego. Zaburzenia funkcji poznawczych mogą obejmować między innymi pamięć, uwagę, orientację, zdolność planowania, rozumienie informacji, posługiwanie się językiem oraz ocenę sytuacji.
Demencja starcza rozwija się zwykle stopniowo, choć tempo i przebieg demencji starczej mogą być bardzo różne. Wiele zależy od przyczyny otępienia, wieku, ogólnego stanu zdrowia oraz współistniejących chorób. Jedną z najczęstszych przyczyn jest choroba Alzheimera, ale istnieją również inne formy demencji. Należą do nich między innymi demencja naczyniowa, otępienie z ciałami Lewy’ego czy otępienie czołowo-skroniowe. Możliwe jest także otępienie mieszane, w którym współistnieją cechy charakterystyczne dla więcej niż jednego procesu chorobowego.
Warto podkreślić, że samo występowanie problemów z pamięcią nie wystarcza do rozpoznania demencji.
Rodzaje demencji starczej
Demencja starcza może mieć różne podłoże, dlatego w praktyce medycznej mówi się raczej o różnych rodzajach otępienia niż o jednej chorobie.
Najczęściej rozpoznawaną przyczyną jest choroba Alzheimera, w której stopniowo dochodzi do pogorszenia pamięci oraz innych funkcji poznawczych. Na początku problemy mogą dotyczyć zapamiętywania nowych informacji, później natomiast obejmować orientację, język, rozpoznawanie przedmiotów i osób czy wykonywanie złożonych czynności.
Inną formą demencji jest demencja naczyniowa, określana również jako otępienie naczyniowe. Jest ona związana z chorobami naczyń krwionośnych i uszkodzeniami mózgu wynikającymi między innymi z udarów lub przewlekłego niedokrwienia.
Wśród innych rozpoznań znajduje się otępienie czołowo-skroniowe, w którym stosunkowo wcześnie mogą pojawić się zaburzenia zachowania, zmiany osobowości lub problemy językowe. Choroba Picka jest historycznie używanym określeniem odnoszącym się do części przypadków otępienia czołowo-skroniowego, związanych z charakterystycznymi zmianami neuropatologicznymi.
Występuje również otępienie mieszane, w którym cechy więcej niż jednej choroby przyczyniają się do pogorszenia funkcjonowania. W praktyce diagnostycznej lekarz może brać pod uwagę także inne, rzadsze przyczyny. Przykładem jest zespół Bensona, związany z postępującymi zaburzeniami przetwarzania informacji wzrokowych. Poszczególne formy demencji różnią się obrazem klinicznym, dlatego ustalenie przyczyny ma znaczenie dla dalszego postępowania.
Przyczyny demencji starczej
Przyczyny demencji starczej są zróżnicowane i zależą przede wszystkim od rodzaju otępienia. Ryzyko wystąpienia demencji zwiększa się wraz z wiekiem, ale sam wiek nie jest bezpośrednią przyczyną otępienia. Znaczenie mają również czynniki naczyniowe i metaboliczne, takie jak nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, zaburzenia lipidowe, palenie tytoniu czy mała aktywność fizyczna.
Istotną rolę odgrywa także stan zdrowia układu sercowo-naczyniowego. W przypadku części chorób neurodegeneracyjnych znaczenie mogą mieć predyspozycje genetyczne, choć występowanie określonych czynników genetycznych nie oznacza automatycznie rozwoju choroby.
Nie wszystkie przyczyny pogorszenia pamięci i sprawności intelektualnej są nieodwracalne. Problemy poznawcze mogą być związane między innymi z depresją, niedoborem witaminy B12, zaburzeniami pracy tarczycy, niektórymi infekcjami, działaniem leków, odwodnieniem czy zaburzeniami snu.
Etapy demencji starczej
Etapy demencji starczej opisują orientacyjnie, jak mogą zmieniać się objawy i poziom samodzielności wraz z postępem choroby. Nie u każdej osoby przebieg demencji starczej wygląda jednak tak samo, a granice między poszczególnymi etapami nie są sztywne.
Wczesny etap: na wczesnym etapie pojawiają się zwykle subtelne zmiany, które mogą początkowo być przypisywane wiekowi lub zmęczeniu. Przebieg demencji starczej na wczesnym etapie objawia się trudnościami z zapamiętywaniem nowych informacji, zapominaniem terminów i spotkań, odkładaniem przedmiotów w nietypowe miejsca czy powtarzaniem tych samych pytań. Mogą wystąpić również problemy z organizacją obowiązków, koncentracją oraz znajdowaniem właściwych słów podczas rozmowy.
Średni etap: na tym etapie przebieg demencji starczej staje się bardziej zauważalny, przez co coraz intensywniej wpływa na codzienne funkcjonowanie. Zaburzenia pamięci mogą obejmować zarówno trudności z przyswajaniem nowych informacji, jak i przypominaniem sobie istotnych wydarzeń z przeszłości. Pojawiają się większe problemy z orientacją w czasie i przestrzeni, wykonywaniem wieloetapowych czynności oraz samodzielnym zarządzaniem finansami lub lekami. Część osób wymaga regularnej pomocy bliskich przy organizacji dnia. W tym okresie mogą nasilać się także zaburzenia zachowania.
Późny etap: w późnym etapie dochodzi do znacznego ograniczenia samodzielności. Osoba może mieć poważne trudności z komunikowaniem potrzeb, rozpoznawaniem bliskich, wykonywaniem podstawowych czynności oraz orientacją w otoczeniu. W zależności od rodzaju choroby mogą występować również problemy z poruszaniem się, połykaniem, kontrolowaniem czynności fizjologicznych i przyjmowaniem posiłków. Konieczna może stać się stała opieka i pomoc w większości czynności dnia codziennego.
Zaawansowane objawy zwiększają również ryzyko powikłań, takich jak upadki, odwodnienie, niedożywienie czy infekcje. Szczególnego znaczenia nabiera wtedy bezpieczeństwo otoczenia, odpowiednia organizacja opieki oraz kontrola chorób współistniejących. Wsparcie powinno być dostosowane do aktualnych możliwości chorego i obejmować zarówno potrzeby fizyczne, jak i emocjonalne.
Diagnostyka i leczenie demencji starczej
Diagnostyka rozpoczyna się od dokładnego wywiadu dotyczącego objawów, ich początku oraz tempa narastania. W zależności od sytuacji wykonywane są przesiewowe testy funkcji poznawczych, badanie neurologiczne oraz badania laboratoryjne.
Celem diagnostyki jest nie tylko potwierdzenie obecności zaburzeń poznawczych, ale przede wszystkim ustalenie ich przyczyny. Lekarz może zlecić między innymi badania krwi, ocenę poziomu witaminy B12 i parametrów funkcji tarczycy, a także badania obrazowe mózgu, takie jak tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny. W określonych przypadkach konieczne są bardziej specjalistyczne badania. Pozwalają one między innymi ocenić, czy występują uszkodzenia mózgu związane z chorobą naczyń lub inne zmiany.
Leczenie demencji starczej zależy od rozpoznania. W chorobie Alzheimera stosuje się leki, które u części pacjentów mogą łagodzić objawy lub spowalniać ich narastanie w określonym okresie choroby. W demencji naczyniowej ważne jest przede wszystkim leczenie czynników zwiększających ryzyko kolejnych zmian naczyniowych. Obejmuje ono między innymi kontrolę ciśnienia tętniczego, cukrzycy i zaburzeń lipidowych oraz zaprzestanie palenia tytoniu.
Leczenie demencji starczej obejmuje również działania niefarmakologiczne. Istotna jest regularna aktywność fizyczna dostosowana do możliwości pacjenta, utrzymywanie kontaktów społecznych, aktywność umysłowa oraz prawidłowe odżywianie. Warto zapamiętać, że ważna jest również Dieta dla mózgu, czyli sposób żywienia wspierający zdrowie układu sercowo-naczyniowego.
Jak można pomóc osobie z demencją?
Pomoc osobie dotkniętej demencją powinna koncentrować się na bezpieczeństwie, zachowaniu możliwie dużej samodzielności oraz zapewnieniu przewidywalnego, spokojnego otoczenia. W codziennym życiu pomocne jest utrzymywanie stałego rytmu dnia i wykonywanie powtarzalnych czynności w podobnej kolejności.
Podczas rozmowy dobrze jest używać krótkich, prostych komunikatów i zadawać jedno pytanie naraz. W przypadku problemów z pamięcią ciągłe poprawianie osoby chorej lub sprawdzanie, czy pamięta określone informacje, może powodować niepotrzebną frustrację.
Opieka nad osobą z demencją jest wymagająca, dlatego równie ważne jest wsparcie opiekunów. Pomoc rodziny, pielęgniarki, opiekuna środowiskowego, fizjoterapeuty czy innych specjalistów może zmniejszyć obciążenie związane z codzienną opieką.
