Zmiany klimatu, kleszcze i zagrożenie. Co powinni wiedzieć seniorzy o chorobach odkleszczowych?

Dlaczego kleszcze stały się takie niebezpieczne?

Kleszcze żyją w Polsce od zawsze, jednak w ostatnich latach ich aktywność i zasięg geograficzny dramatycznie wzrosły. Przyczyna jest prosta: zmiany klimatu. Łagodniejsze zimy pozwalają im przetrwać, a wiosenne temperatury — namnażać się szybciej. W 2023 roku zdiagnozowano 25 tys. 285 przypadków boreliozy, co oznacza wzrost o 16 procent w stosunku do roku poprzedniego. Zapalenie mózgu — druga groźna choroba odkleszczowa — wzrosło aż o 20 procent. Dla seniorów statystyki są jeszcze bardziej niepokojące: im starszy człowiek, tym ciężej przebiega infekcja.

Dwie główne choroby: borelioza i zapalenie mózgu

Borelioza (choroba z Lyme) jest najczęstszą chorobą odkleszczową w Polsce. Wywoływana jest bakterią (krętkiem) Borrelia burgdorferi. Na początku choroby u większości zakażonych pojawia się rumień na skórze — pierścieniowata zmiana o średnicy ponad 5 centymetrów, z przejaśnieniem w środku. Towarzyszą mu objawy grypopodobne: gorączka, zmęczenie, bóle głowy, mięśni i stawów. Jeśli choroba rozwija się bez leczenia, może doprowadzić do powikłań neurologicznych — zapalenia opon mózgowych, porażeń nerwów czaszkowych, a nawet zapalenia stawów i serca.

Zapalenie mózgu (kleszczowe zapalenie mózgu, KZM) to ostra choroba wirusowa, która szczególnie grozi seniorom. Może wywołać zapalenie opon mózgowych, a w ciężkich przypadkach porażenia kończyn, drżenia i trwałe zaburzenia równowagi. Bez leczenia prowadzi do poważnych powikłań neurologicznych wymagających długiej rehabilitacji.

Kto jest w grupie ryzyka?

Wszystko wskazuje, że ryzyko dotyczy głównie osób, które spędzają czas na świeżym powietrzu: ogrodników, leśników, rolników, a także zwykłych spacerujących po parku lub lesie. Jednak seniorzy stanowią szczególnie zagrożoną grupę: ich organizm słabiej radzi sobie z infekcją, a powikłania są bardziej poważne. Dane pokazują, że aż 90 procent osób ukąszonych kleszczami zetknęło się z nimi w pobliżu swojego miejsca zamieszkania — w ogrodzie, podczas spaceru lub pracy w ziemi.

Wczesna diagnostyka — szansa na szybkie leczenie

Naukowcy z Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku pracują nad innowacyjnym badaniem diagnostycznym. Projekt „Human tick bite-map" umożliwia pobranie płynu z miejsca pokłucia już w ciągu 72 godzin po ukąszeniu. Metoda ta pozwala na wykrycie zakażenia na wczesnym etapie — zanim pojawią się objawy, a infekcja rozprzestrzeni się po całym ciele.

W praktyce diagnostyka boreliozy opiera się na badaniach krwi — testach ELISA i Western blot. Jednak rozpoznanie powinno poprzedzić dokładny opis objawów i historia ukąszenia. Zapalenie mózgu diagnozuje się podobnie — na podstawie badań krwi i objawów neurologicznych. Kluczowe jest szybkie działanie: jeśli lekarz podejrzewa chorobę odkleszczową, powinien natychmiast zlecić badania.

Jak chronić seniora przed chorobami odkleszczowymi?

Unikanie ukąszenia to podstawa. Przed wyjściem na teren zielony warto:

• Założyć jasną, długą odzież (długie spodnie wsunięte w skarpety, długie rękawy)
• Spryskać odzież insektycydem (permetryną)
• Zastosować repelent na nieosłonięte części ciała (DEET, pikardyna lub olejek z eukaliptusa cytrynowego)

Po powrocie z spaceru lub ogrodu:

• Dokładnie sprawdzić skórę, szczególnie zagięcia kolan, pachy, pachwiny
• Usunąć zauważonego kleszcza cienką pęsetą, chwytając go jak najbliżej skóry i wyciągając ruchem do góry
• Nigdy nie przypalać kleszcza, nie rozgniatać ani nie stosować maści — grozi to zwiększeniem ryzyka zakażenia

Szczepienia: dostępna jest szczepionka przeciwko zapaleniu mózgu, która zapewnia skuteczną ochronę. Lekarze apelują, aby seniorzy, szczególnie ci aktywni na świeżym powietrzu, zaszczepili się.

Kiedy szukać pomocy?

Każdy podejrzewający ukąszenie kleszcza powinien obserwować swoją skórę przez najbliższe tygodnie. Powód do natychmiastowej wizyty u lekarza to:

• Rumień wędrujący w miejscu ukąszenia lub w innym miejscu
• Gorączka, chłody, bóle mięśni i stawów
• Bóle głowy bez widocznej przyczyny
• Drętwienia lub porażenia
• Zaburzenia równowagi lub koordynacji
• Problemy z pamięcią lub zaburzenia snu

Bibliografia

Moniuszko-Malinowska A., Pancewicz S., Czupryna P. i in. (2023). Zalecenia Polskiego Towarzystwa Epidemiologów i Lekarzy Chorób Zakaźnych dotyczące Diagnostyki i Leczenia Boreliozy z Lyme. Przegląd Epidemiologiczny, 77(3): 261–278. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/

Główny Inspektorat Sanitarny. (2024). Stan sanitarny kraju w 2023 roku. https://www.gov.pl/web/gis/raport---stan-sanitarny-kraju

Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny. (2024). Choroby zakaźne i zatrucia w Polsce — Raport epidemiologiczny 2023. https://wwwold.pzh.gov.pl/

Lantos P.M., Rumbaugh J., Bockenstedt L.K. i in. (2021). Clinical Practice Guidelines by the Infectious Diseases Society of America, American Academy of Neurology, and American College of Rheumatology: 2020 Guidelines for the Prevention, Diagnosis, and Treatment of Lyme Disease. Neurology, 96(6): 262–273. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, Klinika Chorób Zakaźnych i Neuroinfekcji. Projekt badawczy „Human tick bite-map" — wczesna diagnostyka chorób odkleszczowych. https://www.umb.edu.pl/

Agencja Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji. (2025). Profilaktyka chorób odkleszczowych (borelioza) — Raport nr OT.434.2.2025. https://bip.aotm.gov.pl/