Odszedł prof. Butruk. Program, który stworzył, ratuje tysiące Polaków co roku

Z wizji do systemu. Jak powstała polska profilaktyka raka jelita grubego

Historia profilaktyki raka jelita grubego w Polsce to historia osobliwej kombinacji: naukowego geniuszu, determinacji i wizjonerskiego myślenia. Prof. Eugeniusz Butruk nie był człowiekiem, który zadowalałby się wyłącznie karierą kliniczną. Po dekadach pracy w klinice i nauczania kolejnych pokoleń gastroenterologów, zauważył coś, co wielu chirurgów i internistów pomijało: jeśli potrafimy odkryć nowotwór jelita grubego na bardzo wczesnym etapie – zanim pacjent poczuje jakikolwiek symptom – szanse na całkowite wyleczenie skoczyć mogą z kilkunastu procent na ponad 90 procent.

To spostrzeżenie doprowadziło go do założenia Centrum Medycznego Kształcenia Podyplomowego (CMKP) o międzynarodowej renomie, które w 1994 roku połączyło się z Instytutem Onkologii. Ale prawdziwym dziedzictwem prof. Butruka nie była sama klinika – było to uruchomienie w 2000 roku Programu Badań Przesiewowych w Kierunku Nowotworów Jelita Grubego. Program ten, finansowany z budżetu Ministerstwa Zdrowia, stanowi jeden z priorytetów Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych.

Początki były trudne. Program startował zaledwie w siedmiu ośrodkach. Dziś funkcjonuje w ponad 100 placówkach medycznych rozrzuconych po całej Polsce, a liczby mówią same za siebie: tysiące Polaków rocznie dowiadują się, że polipy zostały usunięte zanim stały się rakami.

Rak jelita grubego – czemu jest taki podstępny?

Każdego roku w Polsce przybywa około 18 000 nowych zachorowań na raka jelita grubego. Jest to drugi – po raku płuca – najczęstszy nowotwór w populacji polskiej, a zarazem druga przyczyna zgonów związanych z nowotworami. Liczby są niepokojące, ale za nimi kryje się jeszcze bardziej niepokojące spostrzeżenie: większość z tych pacjentów dowiaduje się o chorobie zbyt późno.

Dlaczego? Ponieważ rak jelita grubego jest niezwykle podstępny. Może rozwijać się latami – czasami nawet kilkanaście lat – bez żadnych symptomów. Pacjent czuje się zdrowy, realizuje swoje plany, nie podejrzewa, że w jego jelicie rozwijają się zmianę nowotworowe. Kiedy pojawiają się pierwsze objawy – ból brzucha, zmiana rytmu wypróżnień, krew w stolcu – nowotwór bywa już w zaawansowanym stadium.

Lecz jest światełko w tunelu: rak jelita grubego nie pojawia się „znikąd". Rozwija się stopniowo ze zmian łagodnych zwanych polipami, głównie z polipów gruczolakowych (gruczolaków). Ta transformacja, choć zajmuje lata, daje nam szansę – szansę interwencji zanim zmiany staną się złośliwe.

Od polipów do raka

Około 85–90 procent przypadków raka jelita grubego wynika z rozwoju polipów gruczolakowych. Jest to niezwykle ważna informacja, ponieważ oznacza, że wczesne usunięcie tych zmian może zapobiec w przyszłości rozwinięciu się nowotworu. Polipy są zmianami bezobjawowymi – pacjent nie czuje bólu ani dyskomfortu. To właśnie dlatego regularna kolonoskopia jest tak kluczowa: badanie to pozwala na wizualną ocenę całej ściany jelita grubego, identyfikację polipów i ich endoskopowe usunięcie – czyli polipektomię.

Przeprowadzane podczas zabiegu badanie histopatologiczne (mikroskopowe) pokazuje dokładnie, jaki typ polipa usunięto i jakie jest jego potencjalne ryzyka zezłośliwienia. Lekarz na podstawie tych informacji ustala harmonogram dalszych kontrolnych badań: jeśli polip miał niskie ryzyko, kolejna kolonoskopia może być zaplanowana za 10 lat; jeśli ryzyko było wyższe, kontrola powinna nastąpić szybciej.

Kto powinien być szczególnie ostrożny?

Nie wszystko w profilaktyce raka jelita grubego zależy od badań. Istnieją też czynniki, na które – w części – mamy wpływ.

Czynniki, na które nie mamy wpływu:

Wiek – ryzyko znacząco wzrasta po 50. roku życia, szczyt zapadalności przybywa w siódmej i ósmej dekadzie

Historia rodzinna – jeśli u krewnych pierwszego stopnia (rodzice, rodzeństwo, dzieci) rozpoznano raka jelita grubego, Twoje ryzyko jest wyższe

Uwarunkowania genetyczne – rzadkie zespoły dziedziczne, takie jak zespół Lyncha czy rodzinna polipowatość gruczolakowa (FAP)

Czynniki związane ze stylem życia (modyfikowalne):

Dieta niskobłonnikowa, bogata w czerwone i przetworzone mięso

Brak regularnej aktywności fizycznej

Nadwaga i otyłość

Palenie papierosów

Nadmierne spożycie alkoholu

Przewlekłe zapalenie jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna)

Wiele z tych czynników można zmienić poprzez zmiany w stylu życia. Dieta bogata w warzywa, owoce i błonnik, regularna aktywność fizyczna, rezygnacja z palenia – to wszystko obniża ryzyko zachorowania, a jednocześnie wspiera ogólne zdrowienie organizmu.

Program badań przesiewowych NFZ: kto się kwalifikuje i jak uzyskać dostęp?

Dobra wiadomość jest taka, że Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia oferują bezpłatne badania przesiewowe wszystkim Polakom spełniającym określone kryteria. Program badań przesiewowych raka jelita grubego został tak zaprojektowany, aby dotrzeć do tych, którzy potrzebują go najbardziej.

Kto powinien wziąć udział w programie?

Program skierowany jest do osób:

• W wieku 50–65 lat, u których w ciągu ostatnich 10 lat nie była wykonana kolonoskopia i które nie mają objawów mogących sugerować nowotwór jelita grubego
• W wieku 40–49 lat, jeśli posiadają krewnego pierwszego stopnia (rodzic, rodzeństwo, dziecko) u którego rozpoznano raka jelita grubego
• Ministerstwo Zdrowia szacuje, że populacja mogąca skorzystać z badań obejmuje około 8 milionów Polaków. To ogromna grupa, a jednocześnie świadczy o tym, jak ważną sprawą jest program dla systemu opieki zdrowotnej.

Jak się zapisać?

Do udziału w programie nie jest wymagane skierowanie. Wystarczy udać się do placówki medycznej realizującej program badań przesiewowych raka jelita grubego (lista dostępna na stronach poszczególnych oddziałów wojewódzkich NFZ). Tam pracownik medyczny przeprowadzi z Tobą ankietę kwalifikacyjną, która uzupełnisz osobiście. Badanie wykonywane jest w trybie ambulatoryjnym – nie wymaga hospitalizacji.

Kolonoskopia: jak się jej nie bać i co się dzieje podczas badania?

Samo słowo „kolonoskopia" budzi u wielu pacjentów lęk. Jest to zrozumiałe – to badanie endoskopowe wydaje się intymne i potencjalnie bolesne. W rzeczywistości współczesna kolonoskopia jest znacznie bardziej komfortowa niż sądzi większość ludzi.

Jak wygląda badanie?

Kolonoskopia trwa zazwyczaj od 15 do 40 minut, zależy od szybkości przesunięcia endoskopu i ewentualnych znalezisk (polipów do usunięcia badanie trwa dłużej). Pacjent leży na boku, a lekarz powoli przeprowadza cienki, elastyczny tubi (kolonoskop) przez odbyt, następnie przez całą długość jelita grubego. Aparat wyposażony jest w małą kamerę pozwalającą lekarzowi zobaczyć całą ścianę jelita.

W zależności od wskazań medycznych badanie może być przeprowadzone w znieczuleniu miejscowym (z zastosowaniem żelu znieczulającego) lub znieczuleniu ogólnym. W przypadku znieczulenia ogólnego pacjent śpi przez cały czas badania – nie ma świadomości, że procedura trwa. To właśnie powoduje, że pacjent „nic nie czuje".

Jeśli podczas badania lekarz odkryje polip, może go od razu usunąć za pomocą specjalistycznych narzędzi włożonych przez kolonoskop. Po zabiegu polip zostaje przesłany na badanie histopatologiczne.

Przygotowanie do badania

Przed kolonoskopią pacjent musi oczyszczać jelito z kału i śluzu. Przygotowanie obejmuje przyjęcie płynów aborcyjnych (zwykle napojem zwanym polietylenem glikolowym, PEG) i przestrzeganie lekkiej diety na dzień lub dwa przed badaniem. To może brzmieć uciążliwie, ale jest kluczowe dla poprawności badania – lekarz musi mieć czysty widok na ścianę jelita.

Wielu pacjentów martwi się, że przygotowanie będzie kłopotliwe. Rzeczywiście wymaga dyscypliny, ale potem pacjenci mówią, że ulgę czują gdy już się okazuje, że procedura była łatwa niż się spodziewali.

Wczesne objawy raka jelita grubego: Kiedy zgłosić się do lekarza?

Choć profilaktyka jest najlepszą strategią, warte wiedzy są również wczesne objawy, które mogą sugerować potrzebę dodatkowego badania. Oto lista symptomów, które – jeśli utrzymują się dłużej niż kilka tygodni – powinny skłonić Cię do wizyty u lekarza:

• Zmiana rytmu wypróżnień: naprzemienne biegunki i zaparcia
• Krew w stolcu lub domieszka śluzu (często błędnie przypisywane hemoroidom)
• Ból brzucha lub skurcze
• Wzdęcia i uczucie przelewania
• Stolec zmieniony w wyglądzie: wąski, „ołówkowaty"
• Niewyjaśniona utrata masy ciała
• Przewlekłe zmęczenie i osłabienie
• Niedokrwistość (bladość skóry, duszność, zawroty głowy)

We wczesnym stadium raka jelita grubego objawy mogą być bardzo subtelne lub wcale ich nie być. To właśnie dlatego profilaktyka jest tak ważna – czeka do czasu aż pojawią się objawy, często jest już za późno.

Co się dzieje po zabiegu usunięcia polipa?

Po kolonoskopii, jeśli polip został usunięty, lekarz wydaje pacjentowi szczegółowe zalecenia dotyczące dalszej obserwacji. Zalecenia zależą od wyniku badania histopatologicznego:

• Jeśli polip miał niskie ryzyko transformacji w raka, kolejne badanie zaplanuje się na około 10 lat
• Jeśli polip miał cechy podwyższonego ryzyka, kontrola nastąpi szybciej – zwykle 3–5 lat
• W przypadku zmian o wysokim ryzyku konieczna może być bardziej agresywna terapia

Czym więcej polipów usunięto i czym bardziej złożone były zmiany, tym częstsze mogą być badania kontrolne. Zawsze jednak w grę wchodzi indywidualizacja podejścia – lekarz biorący pod uwagę Twój konkretny przypadek, wiek i czynniki ryzyka.

Profilaktyka poza badaniami. Jak zmienić tryb życia?

Kolonoskopia to jedno – ale profilaktyka raka jelita grubego to coś więcej. Zmian, które możemy wprowadzić w swoim życiu, aby obniżyć ryzyko:

• Dieta: Spożywaj dużo warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych. Ogranicze mięso przetworzone (wędliny) i czerwone mięso. Błonnik jest Twoim sprzymierzeńcem – wspomaga pracę jelit i zmniejsza czas pobytu zawartości jelita w organizmie
• Aktywność fizyczna: Regularne ćwiczenia (nawet spacery) zmniejszają ryzyko. Cel: co najmniej 150 minut umiarkowanej aktywności na tydzień
• Waga: Utrzymanie prawidłowego BMI (wskaźnika masy ciała) to istotny element profilaktyki
• Rzucanie palenia: Jeśli palisz, rezygnacja z papierosów zmniejszy ryzyko
• Alkohol: Ogranicz spożycie alkoholu
• Stres: Przewlekły stres wpływa na pracę jelit – dbaj o swój psychiczny komfort

Źródła:

Oficjalna strona Program badań przesiewowych raka jelita grubego

Źródło: https://www.nfz.gov.pl/dla-pacjenta/programy-profilaktyczne/program-badan-przesiewowych-raka-jelita-grubego/

Narodowy Portal Onkologiczny (pacjent.gov.pl)

Objawy raka jelita grubego – Kompendium chorób nowotworowych

Źródło: https://onkologia.pacjent.gov.pl/pl/kompendium-chorob-nowotworowych/jelito-grube/objawy-raka-jelita-grubego